Sorumlu Turizm: Köylerde Doğru Davranış

Kaçkarlar'da bir yayla evinin önünde çay içerken, ev sahibi kadın bana şunu söylemişti: "Misafir gelir, fotoğraf çeker, gider. Bazısı bizi de görür, bazısı sadece manzarayı." O cümle o günden beri aklımda. Köylere gitmeyi seven biri olarak yıllar içinde şunu öğrendim: bir yere gitmekle o yeri anlamak arasında ciddi bir fark var. Ve o farkı kapatan şey, çoğu zaman ne kadar para harcadığınız değil, nasıl davrandığınız oluyor. Ekoturizm etik seyahat başlığı kulağa akademik gelse de aslında son derece pratik bir mesele: kapıyı nasıl çalarsınız, kime ne sorarsınız, çöpünüzü nereye koyarsınız, fiyatı nasıl konuşursunuz.

İnsanla başlar: köylüyü "içerik" değil ev sahibi olarak görmek

İlk köy gezilerimde en büyük hatam aşırı hazırlıklı gitmekti. Elimde liste, kafamda program, "şu evi göreceğim, şu değirmeni çekeceğim" diye giriyordum köye. Sonra fark ettim ki köyler böyle çalışmıyor. Kahvede bir çay içip on beş dakika oturmak, benim listemdeki her şeyi daha hızlı açan bir anahtardı. Çünkü orada bir yabancıysanız, meraklı bakışlar sizden önce köyde dolaşıyor.

Şu birkaç şeyi artık refleks haline getirdim:

• Köye girince önce görünür olun: Kahve, market ya da muhtarlık. Kim olduğunuzu, ne yaptığınızı iki cümleyle söylemek tedirginliği bitiriyor.
• Fotoğraf için mutlaka izin isteyin: Özellikle kadınlar, yaşlılar ve çocuklar için. "Çekebilir miyim?" sorusunu Türkçe sormak zor değil ama etkisi büyük.
• Ev içi, avlu ve hayvan barınakları özel alandır. Kapı açıksa davet edilmişsiniz demek değil.
• Sorularınızı sıralı sorun. "Burada geçim nasıl?" gibi bir soru muhabbete dönüşür; "kaç lira kazanıyorsunuz" ise kapıyı kapatır.
• Siyaset, mezhep ve arazi anlaşmazlıkları: Siz açmayın. Açılırsa dinleyin, taraf olmayın.

Bir de kılık kıyafet meselesi var. Ege'nin turizme alışkın köylerinde kimse dönüp bakmıyor olabilir; ama Orta Anadolu'nun daha kapalı bir köyünde ya da bir cami avlusunda aynı kıyafet gereksiz bir gerginlik yaratabiliyor. Ben yanımda her zaman ince bir uzun kollu ve bir örtü taşıyorum. Ağırlığı yok, faydası çok.

Para nereye gidiyor? Ekonomik ayak izinizi düşünün

Sorumlu turizmin en somut kısmı bu. Bir köyde bıraktığınız paranın köyde kalıp kalmaması, o köyün turizme bakışını doğrudan belirliyor. Şehirden aldığım sandviçle köye girip hiçbir şey harcamadan çıktığım günleri hatırlıyorum; o köy için ben sadece trafik ve çöptüm.

Şimdi şöyle yapıyorum: konaklamayı köy evi, pansiyon ya da ev pansiyonculuğu yapan bir aileden ayarlıyorum. Kahvaltıyı orada yiyorum. Hediye alacaksam aracıdan değil üreticiden alıyorum. Rehber gerekiyorsa köyden birini tutuyorum — hem yol biliyor hem ücret orada kalıyor.

Pazarlık konusuna ayrı bir parantez: köyde pazarlık bazen sohbetin parçasıdır, ama bir kavanoz pekmezin fiyatını on lira düşürmek için harcadığınız enerji, o pekmezin arkasındaki üç günlük emeğe haksızlık. Ulaşım ve bütçe planlaması yaparken bu kalemi baştan gerçekçi tutmak, orada mahcup olmaktan iyi.

Çevre: iz bırakmamak bir teknik, iyi niyet değil

"Çöpümü bıraktım mı, hayır" demek yetmiyor. Köylerde altyapı çoğu zaman kırılgan: tek bir çöp konteyneri, kısıtlı su, dereye açılan bir kanalizasyon hattı olabilir. Ben plastik poşetim yanımda olmadan yola çıkmıyorum artık; çıkardığım çöpü ilçeye kadar taşıyorum. Çünkü köyün konteynerini doldurmak da o köye yük bırakmak demek.

• Su: Çeşmeler genelde tek kaynaktan gelir. Araç yıkamak, uzun duşlar, kaynağa deterjan karıştırmak yok.
• Ateş: Anız, kuru ot ve çam iğnesi olan yerde ateş açmayın. Sıcak yaz aylarında ocağı bile köylüye sorun.
• Hayvanlar: Çoban köpekleri süs değil, iş hayvanıdır. Sürüye yaklaşmayın, koşarak geçmeyin, drone uçurmayın.
• Yol ve tarla: Traktörün geçtiği yolda park etmeyin. Ekili tarladan kısa yol denemeyin.
• Bitki toplama: Endemik türlerin çok olduğu bölgelerde "bir dal ne olacak" diye düşünmeyin.

Bir köye kaç kişi gittiğiniz de önemli. Sekiz kişilik bir grup, sıradan bir köy kahvesinin dengesini bozabiliyor. Kalabalık gidiyorsanız haber verin ve iki gruba bölünün.

Zamanlama ve ölçü: köyün kendi takvimi var

Bunu geç öğrendim. Bahar aylarında bazı köylere gittiğimde herkes tarlada, kimse konuşmaya vakit ayıramıyordu. Hasat, harman, kesim, göç dönemleri köyün en yoğun zamanları. O dönemde gitmek yasak değil ama beklentinizi ayarlamanız gerekiyor: o gün kimse size köyü gezdirmeyecek, sizinle yemek yemeyecek.

Öte yandan, izin isteyip yardım etmek kadar hızlı kapı açan bir şey de yok. Ceviz silkelemeye, fındık taşımaya, tandır yakmaya katıldığım günler